نمايش يا نيايش ؟
نمايش يا نيايش ؟
غلامعلي بخش زحمتكش
قرآن چيست ؟
ـ قرآن عبارت است از « ما بين الدّفّتين » [ آنچه بين دو جلد است . ]
آيا تمام « ما بين الدّفّتين » كلامِ خداوند عالَم است يا كلامِ كس ديگر هم در آن هست ؟
ـ بعضي از آن كلام خودِ حقّ تعالي است . مثل ؛
« أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ . » ، ( انشراح ، 94 / ١ )
« إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ . » ، ( قدر ، 97 / ١ )
« إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ . » ، ( كوثر ، 108 / ١ )
و امثال آن .
و بعضي از آن كلامي است كه ؛
1ـ گفته شده است : مثل ؛
« وَ جَاءَ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ رَجُلٌ يَسْعَى قَالَ : يَا قَوْمِ اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ * اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْأَلُكُمْ أَجْرًا وَ هُمْ مُهْتَدُونَ . » ، ( يس ، 36 / 20 ـ ٢١ )
كه كلام حبيب نجّار مؤمن آل ياسين است . ( آن گونه كه در بعضي روايات آمده است . )
2ـ گفته خواهد شد : مثل ؛
« قَالُوا : يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَ صَدَقَ الْمُرْسَلُونَ . » ، ( يس ، 36 / ٥٢ )
كه گفتار اهل محشر است .
3ـ بايد گفته شود : مثل ؛
سوره فاتحة الكتاب و « بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ » چه در اين سوره و چه در سوره هاي ديگر .
اين قِسم ، نه كلام خود خداوند است نه كلام كس ديگر ، بلكه كلامي است آمده كه ما آن را بگوييم .
نهايتاً اين سه قِسم نيز كلام خداوند عالَم است ولي در رتبه ثانيّه .
يعني خداوند عالَم ، تكلّم فرموده به كلامي كه گفته شده يا گفته خواهد شد يا بايد گفته شود .
* * * * * * * * * * * *
بحثي بين فقهاء و علماء مربوط به قرآن مجيد هست كه ؛
ـ آيا قرائت متن آيات به قصد معنا و انشاء ، متن را از قرآنيّت خارج مي سازد يا نه ؟
ـ حقّ آن است كه قصد معنا و انشاء هنگام قرائت آيات ، متن قرائت شده را ، از قرآنيّت خارج مي كند . ( لِعدم امكان الجمع بين القول و نقل القول يعني ؛ الحكايه ) يعني همزمان نمي شود جمله اي گفت كه هم به قصد حكايت و خبر و سخن ديگري نقل كنيم و هم به عنوان اينكه سخن خودمان است . ( اين مطلب با آنكه ما گاهي سخن خود را در لفّافه سخن ديگري بيان مي كنيم اشتباه نشود . در آنجا ما با بيان حكايت ، قصد داريم سخن خود را بگوييم . )
به علّت توجّه نداشتن به نكته اي ، اين بحث را در سوره مباركه فاتحة الكتاب نيز جاري و ساري دانسته و قصد معنا و انشاء را در آن ، مثل باقي قرآن بعضي جايز دانسته و بعضي جايز ندانسته و بعضي توقّف كرده اند .
در صورتي كه قصد انشاء در « سوره حمد / سبع من المثاني » را نبايد مانند سوره هاي ديگر قرآن جاري و ساري دانست .
و آن نكته اين است كه نحوه قرآنيّت مباركه فاتحه بر عكس نحوه قرآنيّت باقي قرآن است .
سوره هاي قرآن ( غير از حمد ) جملاتي است كه خداوند عالَم جلَّ و علا به عنوان قول يا نقلِ قول ، با بندگان تكلّم فرموده و حرف مي زند به خلاف مباركه فاتحه كه آن را فرو فرستاده تا بندگان به آن ، با ذات مقدّس او مناجات كنند و حرف بزنند .
پس فاتحه اي كه جزء قرآن است و « لا صلوة الّا بفاتحة الكتاب » در باره آن گفته شده ، عبارت خواهد شد از جملاتي كه فرود آمده تا بندگان با آن ، با حقّ تعالي مناجات كنند و حرف بزنند . به دليلِ « إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ » و « اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ » و « أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ » به علاوه اخبار و بعض وجوه ديگر كه در بين هست .
بنابر اين سوره مباركه فاتحه كه به موجب روايت ، اوّلِ آن تحميد و اوسطِ آن اخلاص و آخِرِ آن دعاست مانند ادعيّه و اذكار مأثوره خواهد بود .
نهايت آنكه معلّم ؛
ـ در ادعيّه و اذكار حضرت رسول ( صلّي الله عليه و آله ) و ائمّه معصومين ( عليهم الصّلوة و السّلام ) مي باشند .
ـ در سوره مباركه فاتحه ، خداوند عالَم .
و همان طور كه قصد ورود در ادعيّه و اذكار منافات با قصد معنا و انشاء ندارد بلكه با قصد انشاء نداشتن منافات دارد . ( كه دعا را به عنوان اينكه خودت آن خواسته ها را داري بر زبان نياوري بلكه به عنوان اينكه ديگري آن خواسته ها را داشته بيان كني . )
همچُنان قصد قرآنيّت ( عنوان تعليم پروردگار ) در فاتحه منافي نيست با قصد معنا و انشاء بلكه با قصد انشاء نداشتن منافات دارد كه ما در هنگام خواندن فاتحة الكتاب در حال نمايش باشيم نه نيايش !
مهـدي يـاقـوتيـان